Ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης συμμετείχε σε συζήτηση με την Divia Thani, Global Editorial Director του «Condé Nast Traveller», στο πλαίσιο του συνεδρίου «Reimagine Tourism 2026», που διοργανώνει η «Καθημερινή», στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Οι αναγνώστες του γνωστού ταξιδιωτικού περιοδικού επέλεξαν την Ελλάδα ως κορυφαία χώρα για το 2026, βαθμολογώντας την με 98,14 στα 100. Ακολουθεί η συζήτηση του Πρωθυπουργού με την Divia Thani (ανεπίσημη μετάφραση από τα αγγλικά):
Divia Thani: Σας ευχαριστώ πολύ γι’ αυτή τη θερμή υποδοχή. Είναι πάντα χαρά και ευχαρίστηση να επιστρέφω στην Ελλάδα, αλλά σήμερα αποτελεί πραγματική τιμή και προνόμιο να συνομιλώ μαζί σας, κύριε Πρωθυπουργέ. Έχετε μπροστά σας μια αίθουσα γεμάτη κόσμο που ανυπομονεί να σας ακούσει, οπότε θα μπω κατευθείαν στο θέμα. Θα ήθελα να ξεκινήσω με ένα πολύ εντυπωσιακό στατιστικό στοιχείο: Φέτος, το 2026, οι αναγνώστες μας στο «Condé Nast Traveller» ψήφισαν την Ελλάδα ως την καλύτερη χώρα στον κόσμο στα βραβεία Readers’ Choice Awards. Πρόκειται για μια εξαιρετική αναγνώριση, η οποία αντανακλά πραγματικά την αγάπη που τρέφουν οι άνθρωποι γι’ αυτή τη χώρα.
Τι πιστεύετε ότι έχει η Ελλάδα που συνεχίζει να αιχμαλωτίζει τη φαντασία του κόσμου και τι σημαίνει για εσάς προσωπικά αυτή η αναγνώριση;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Καταρχάς, σας ευχαριστώ πολύ που αναγνωρίζετε το γεγονός ότι οι αναγνώστες του διακεκριμένου περιοδικού σας κατέταξαν την Ελλάδα ως την πρώτη χώρα στον κόσμο για το 2026, και ευχαριστώ επίσης την «Καθημερινή» που συνεχίζει να διοργανώνει αυτό το πολύ σημαντικό συνέδριο, το οποίο μας βοηθά να σκεφτούμε όχι μόνο το παρόν αλλά και το μέλλον του ελληνικού τουρισμού.
Για να απαντήσω στην ερώτησή σας, θα έλεγα απλώς να κοιτάξετε γύρω σας. Είναι Νοέμβριος, μια υπέροχη ηλιόλουστη μέρα σε μια πόλη, την Αθήνα, που έχει αλλάξει τόσο πολύ ώστε να γίνεται προορισμός από μόνη της. Και, τελικά, αυτό που θέλουμε είναι οι ταξιδιώτες που έρχονται στην Ελλάδα να νιώθουν πραγματικά ότι βιώνουν μια μοναδική εμπειρία, ότι έχουν υψηλής ποιότητας υπηρεσίες για τα χρήματα που ξοδεύουν και ότι θέλουν να επιστρέψουν για να ανακαλύψουν και άλλα μέρη αυτής της υπέροχης χώρας.
Και αν εξετάσουμε συνολικά τα στατιστικά στοιχεία του ελληνικού τουρισμού, αρκεί να δούμε τα περσινά νούμερα -για τα οποία διαθέτουμε ακόμη στατιστικά ολόκληρου του έτους- όπου υποδεχθήκαμε σχεδόν 44 εκατομμύρια επισκέπτες, με έσοδα περίπου 24 δισεκατομμύρια ευρώ. Για να κάνουμε μια σύγκριση, ας θυμηθούμε ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας του COVID, το 2020, τα έσοδα ήταν μόλις 4 δισεκατομμύρια ευρώ. Επομένως, καταλαβαίνετε πόσο σημαντικός είναι ο ελληνικός τουρισμός για την οικονομία.
Πίσω από αυτά τα στατιστικά στοιχεία, όμως, βρίσκονται προσωπικές ιστορίες, προσωπικές εμπειρίες και, πιστεύω, ένας βαθύς δεσμός με έναν τόπο η ακτινοβολία του οποίου δεν περιορίζεται στα όρια της φυσικής του ομορφιάς.
Στο τέλος της ημέρας, μπορεί όλοι να προσπαθούμε να παρουσιάσουμε την καλύτερη δυνατή εικόνα της Ελλάδας, αλλά αν οι άνθρωποι που έρχονται να την επισκεφθούν δεν μοιραστούν τις εμπειρίες τους και δεν πιστέψουν ότι έκαναν ένα ταξίδι που άξιζε τον κόπο, δεν θα προχωρήσουμε πολύ μακριά.
Divia Thani: Αυτό είναι απόλυτα αληθές. Κύριε Πρωθυπουργέ, με μια τόσο τεράστια, πραγματικά εκπληκτική αύξηση του τουρισμού τα τελευταία χρόνια, αυξάνεται επίσης και η ήπια ισχύς της χώρας. Συμφωνείτε με αυτό; Πιστεύετε ότι η ήπια ισχύς της Ελλάδας έχει αυξηθεί θεαματικά ως αποτέλεσμα αυτού;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Πιστεύω ότι αυτό ισχύει. Δεν σχετίζεται, πιστεύω, μόνο με την απόδοση του τουριστικού κλάδου, η οποία σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στους υπέροχους επιχειρηματίες και τους ανθρώπους που συμβάλλουν σε αυτή τη μεγάλη επιτυχία. Πιστεύω ότι, συνολικά, η εικόνα της χώρας έχει αλλάξει τα τελευταία επτά χρόνια.
Η Ελλάδα ήταν μία χώρα συνώνυμη με σημαντικά δημοσιονομικά προβλήματα. Ήμασταν κατά κάποιον τρόπο το «μαύρο πρόβατο» της ευρωζώνης την προηγούμενη δεκαετία και πιστεύω, πράγματι, ότι αυτό επηρεάζει την αντίληψη που έχει κανείς για μια χώρα. Όταν οι άνθρωποι κάνουν επιλογές, πιθανότατα δεν θα επιλέξουν να επισκεφθούν μια χώρα που θεωρούν ότι αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα. Αυτό δεν ισχύει πλέον.
Πιστεύω, λοιπόν, ότι η συνολική εικόνα και η αντίληψη για την Ελλάδα ως μια σταθερή χώρα, η οποία προσφέρει όχι μόνο μία υπέροχη εμπειρία στους επισκέπτες της, αλλά και ένα ελπιδοφόρο μέλλον για όσους επιλέγουν να ζήσουν εδώ, συμβάλλει προφανώς στη συνολική μας προσπάθεια να, θα έλεγα, αναπλάσουμε την εικόνα της χώρας.
Και όταν διαθέτεις αυτή την απίστευτη πολιτιστική κληρονομιά, το γεγονός ότι, για παράδειγμα, γυρίστηκε μια υπέροχη ταινία για την Οδύσσεια, που ανέδειξε επίσης την ομορφιά της χώρας, φυσικά, ενισχύει αυτό που θα ονομάζαμε «ήπια ισχύ» της χώρας.
Divia Thani: Ναι, βεβαίως. Αναφερθήκατε νωρίτερα στα έσοδα και στην αύξηση όσον αφορά τους αριθμούς. Θα ήθελα να σας ρωτήσω: πώς ορίζετε την επιτυχία σε αυτόν τον συγκεκριμένο τομέα; Ο στόχος σας τώρα είναι να προσελκύσετε περισσότερους επισκέπτες; Ή μήπως να αποκομίσετε μεγαλύτερη αξία από τους επισκέπτες που δέχεστε; Πώς σκέφτεστε να μετρήσετε την επιτυχία;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Πιστεύω ότι έχετε δίκιο πως πρέπει να κοιτάξουμε πέρα από τα βασικά μεγέθη. Ο αριθμός των επισκεπτών δεν αποτυπώνει πάντα την πλήρη εικόνα. Ο στόχος μας είναι πάρα πολύ σαφής: θέλουμε να προσελκύσουμε επισκέπτες που θα ξοδέψουν περισσότερα χρήματα στην Ελλάδα και θέλουμε να διασφαλίσουμε ότι δεν θα έρχονται μόνο τους καλοκαιρινούς μήνες.
Αυτά λοιπόν είναι τα μεγέθη που θα εξέταζα, οι δείκτες που θα υποστήριζαν το επιχείρημα ότι κινούμαστε προς τη σωστή κατεύθυνση όσον αφορά την επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου αλλά και τη μέση δαπάνη ανά επισκέπτη.
Αυτό σχετίζεται επίσης με τις σημαντικές επενδύσεις που πραγματοποιούνται για τη στήριξη της τουριστικής μας υποδομής, είτε πρόκειται για το προϊόν αυτό καθαυτό, με την κατασκευή νέων πολυτελών θέρετρων που εστιάζουν στην εμπειρία του πελάτη και τη βιωσιμότητα, είτε σχετίζεται με τη συνολική υποδομή που υποστηρίζει τον τουρισμό, όπως οι μεταφορές, τα αεροδρόμια, οι αυτοκινητόδρομοι. Όλα αυτά αποτελούν από μόνα τους σημαντικούς μοχλούς οικονομικής ανάπτυξης.
Divia Thani: Απολύτως. Ξέρετε, κ. Πρωθυπουργέ, συνεργαζόμαστε με διάφορους τουριστικούς φορείς και κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο, και μία από τις πιέσεις ή τις τριβές που παρατηρούμε πάντα αφορά τη σχέση μεταξύ του τουρισμού, των υποδομών και του Υπουργείου Εσωτερικών ή του εκάστοτε αρμόδιου φορέα που χειρίζεται θέματα μετανάστευσης. Είναι κάτι που έχετε παρατηρήσει και στην Ελλάδα; Πώς επιλύετε τυχόν συγκρούσεις που προκύπτουν μεταξύ όλων αυτών των διαφορετικών φορέων με διαφορετικές προτεραιότητες;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Πάντα υπάρχουν διαφορετικές προτεραιότητες όταν πρόκειται για τον σχεδιασμό μιας στρατηγικής ανάπτυξης, επειδή υπάρχουν αντικρουόμενα συμφέροντα. Θα έλεγα ότι, όσον αφορά τις υποδομές μας, έχουμε υλοποιήσει σημαντικές επενδύσεις, είτε μιλάμε για τα αεροδρόμιά μας -η ταξιδιωτική εμπειρία που προσφέρουν σήμερα δεν έχει καμία σύγκριση με εκείνη πριν από δέκα χρόνια- είτε μιλάμε για επενδύσεις στις αεροπορικές μας εταιρείες. Υπάρχει ακόμα πολλή δουλειά που πρέπει να γίνει όσον αφορά τις επενδύσεις στα λιμάνια μας και τον εκσυγχρονισμό των επιβατικών πλοίων μας. Επομένως, υπάρχουν ακόμα πολλά να κάνουμε για επενδύσεις σε βασικές υποδομές προκειμένου να προετοιμαστούμε για την επόμενη δεκαετία.
Θα έλεγα όμως ότι η μεγαλύτερη σύγκρουση προτεραιοτήτων που πρέπει να διαχειριστούμε αφορά την προστασία ορισμένων από τους εμβληματικούς προορισμούς μας από αυτό που, ελλείψει καλύτερου όρου, θα ονομάζαμε «υπερ-ανάπτυξη». Έτσι, για παράδειγμα, αν εξετάσουμε μερικούς από τους εμβληματικούς νησιωτικούς προορισμούς μας, πρέπει να έχουμε πλήρη επίγνωση του γεγονότος ότι σε κάποιο σημείο φτάνουμε στο όριο των δυνατοτήτων των τοπικών υποδομών, ειδικά όταν έχουμε σημαντικό αριθμό επισκεπτών μόνο τον Ιούλιο ή τον Αύγουστο.
Επομένως, όταν δημοσιεύσουμε τη νέα πρόταση χωροταξικού σχεδιασμού για νησιά όπως η Μύκονος ή η Σαντορίνη, αυτή θα είναι, εκ φύσεως, πιο περιοριστική όσον αφορά τις προϋποθέσεις που θέτουμε για νέες κατασκευές σε αυτά τα νησιά.
Από την άλλη πλευρά, δεδομένου ότι διαθέτουμε πλέον έναν οριζόντιο χωροταξικό σχεδιασμό για τον τουρισμό σε ολόκληρη τη χώρα, επιθυμούμε να ενθαρρύνουμε την ανάπτυξη και, ενδεχομένως, έργα μεγαλύτερης κλίμακας σε περιοχές που υστερούν πολύ από αναπτυξιακής άποψης. Διότι αυτό που πολλοί άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν για την Ελλάδα είναι ότι υπάρχουν ακόμα τόσα πολλά μέρη στην Ελλάδα που μπορούν ή πρέπει να εξερευνηθούν, είτε μιλάμε για παραθαλάσσιους προορισμούς είτε για ορεινούς.
Σε μια εποχή που η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τον τρόπο ταξιδιού και τις επιλογές των ταξιδιωτών σχετικά με την εποχή που επιθυμούν να ταξιδέψουν, η ανάδειξη των ορεινών προορισμών μας αποτελεί μεγάλη προτεραιότητα για εμάς. Είμαστε ιδιαίτερα χαρούμενοι όταν δημοσιεύετε ρεπορτάζ όχι μόνο για τα υπέροχα νησιά μας, αλλά και για προορισμούς που εξακολουθούν να είναι σχετικά άγνωστοι. Και σε μια εποχή που έχουμε πλήρη επίγνωση ότι ανταγωνιζόμαστε ολόκληρο τον κόσμο, άνθρωποι αναζητούν μοναδικές εμπειρίες, και αυτοί οι λιγότερο γνωστοί προορισμοί προσφέρουν ακριβώς αυτό: όμορφα τοπία, απίστευτη κουλτούρα, εκπληκτική κουζίνα, τοπική χειροτεχνία και μια εμπειρία που πολλοί δεν περιμένουν να βιώσουν στην Ελλάδα. Επομένως, εξακολουθώ να πιστεύω ότι υπάρχει τεράστιο περιθώριο για μεγαλύτερη ποικιλία στο τουριστικό προϊόν μας.
Και επιτρέψτε μου να προσθέσω ένα τελευταίο σημείο σε αυτή τη στρατηγική. Ας ρίξουμε μια ματιά στην πολιτιστική μας κληρονομιά. Δεν έχουμε αρκετούς επισκέπτες που έρχονται στην Ελλάδα αποκλειστικά για να βιώσουν αυτά που έχει να προσφέρει η χώρα σε αυτόν τον τομέα. Και φυσικά, αν θέλετε, για παράδειγμα, μόνο να επισκεφθείτε την Ακρόπολη, είναι πολύ καλύτερο να έρθετε τον Δεκέμβριο παρά τον Ιούλιο ή τον Αύγουστο. Επομένως, υπάρχει ακόμα μεγάλο περιθώριο για να εργαστούμε πάνω σε αυτή τη στρατηγική διαφοροποίησης. Πιστεύω ότι έχουμε μόλις αγγίξει την κορυφή του παγόβουνου ως προς τι μπορούμε να επιτύχουμε.
Divia Thani: Αυτό είναι καταπληκτικό. Χαίρομαι που αναφερθήκατε στα βουνά, γιατί έχουμε παρατηρήσει τεράστιο ενδιαφέρον γι’ αυτό που ονομάζουμε «cool-cations», όπου οι άνθρωποι, λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη, μετακινούνται σε πιο δροσερά κλίματα και ελπίζουν να κάνουν εκεί ταξίδια αναψυχής.
Αλλά για να επιστρέψουμε σε αυτό που είπατε για τα νησιά, θα πιστεύατε ότι το μέλλον της Σαντορίνης, για παράδειγμα, ή της Μυκόνου θα μπορούσε να διαφέρει ριζικά από το παρελθόν της, ας πούμε, μετά από 20 χρόνια τουριστικής ανάπτυξης;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Όσον αφορά την πορεία αυτών των νησιών σε βάθος 20ετίας, αμφιβάλλω αν θα δούμε κάποια σημαντική νέα κατασκευαστική ανάπτυξη. Πιστεύω ότι αυτή τη στιγμή προτεραιότητα έχει η προστασία όσων ήδη διαθέτουμε. Για παράδειγμα, στη Σαντορίνη, έχουμε αναλάβει πρωτοβουλίες για τη διαχείριση των αφίξεων των κρουαζιερόπλοιων, καθώς αυτό ασκεί μεγάλη πίεση στο νησί.
Κατ’ εμέ, στη Σαντορίνη πολύ πιο σημαντικό -αντί να χτίσουμε ένα ακόμη νέο ξενοδοχείο- να προστατεύσουμε τους αμπελώνες και να διασφαλίσουμε ότι θα συνεχίσουμε να παράγουμε αυτό το απίστευτο κρασί που συνδέεται με το νησί. Πρέπει λοιπόν να έχουμε επίγνωση ότι οι άνθρωποι θα έρχονται στη Σαντορίνη και θα ξοδεύουν πολλά χρήματα γι’ αυτή τη μοναδική εμπειρία, και αυτό δεν συνάδει πάντα με μια επιθετική περαιτέρω κατασκευαστική ανάπτυξη.
Από την άλλη πλευρά, έχουμε νησιά όπου παρατηρείται μεγάλη υστέρηση στην κατασκευαστική ανάπτυξη, όσον αφορά την τουριστική τους υποδομή. Κοιτάξτε, για παράδειγμα, τα νησιά του Βόρειου Αιγαίου, όπως η Χίος, η Λέσβος ή η Λήμνος, όπου θα μπορούσατε και πιθανώς θα έπρεπε να ενθαρρύνετε περισσότερη τουριστική ανάπτυξη. Πρόκειται για απίστευτα όμορφα νησιά με αεροδρόμια, οπότε δεν υπάρχει πρόβλημα από πλευράς συνδεσιμότητας.
Πριν από δέκα χρόνια, όπως γνωρίζετε, είχαν κατακλυστεί από πρόσφυγες και μετανάστες. Τώρα, χάρη σε ένα πιλοτικό πρόγραμμα που υλοποιήσαμε με την Τουρκία, έχουμε εκατομμύρια Τούρκους επισκέπτες που έρχονται και επισκέπτονται τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Επομένως, κοιτώντας πέρα από τη Σαντορίνη και τη Μύκονο, υπάρχουν πολλά περισσότερα νησιά όπου μπορεί κανείς να φανταστεί μια λογική στρατηγική ανάπτυξης που θα προστατεύει παράλληλα το περιβάλλον και θα διασφαλίζει ότι, ό,τι και αν συμβεί, θα είναι υψηλής ποιότητας και βιώσιμο.
Ακριβώς αυτές είναι οι κατευθυντήριες γραμμές που θέσαμε στον νέο μας χωροταξικό σχεδιασμό για τον τουρισμό. Τα νησιά και η ηπειρωτική χώρα είναι διαφορετικές περιπτώσεις. Στα ηπειρωτικά υπάρχει μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών. Όταν όμως μιλάμε για ένα νησί, πρέπει να είμαστε πολύ πιο προσεκτικοί.
Divia Thani: Και όμως, σε περιοχές όπως η Αθήνα, προφανώς, έχουμε δει ότι έχουν προκύψει επιπτώσεις, καθώς υπάρχει πλέον έλλειψη κατοικιών, όπως συμβαίνει σε πάρα πολλά μέρη της Ευρώπης αυτή τη στιγμή, λόγω του αριθμού των τουριστών αλλά και των ανθρώπων που μετακινούνται. Έχετε εισάγει κι ένα πρόγραμμα «Χρυσής Βίζας». Πώς εκτιμάτε ότι αυτά θα επηρεάσουν την τις ταξιδιωτικές εισροές; Πώς πιστεύετε ότι θα επηρεάσει τον τοπικό πληθυσμό;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Σας ευχαριστώ. Πιστεύω ότι αυτή είναι μια πολύ καλή ερώτηση. Καταρχάς, πρέπει να επισημάνω ότι στην Ελλάδα δεν έχουμε δει μέχρι στιγμής καμία αντίδραση ενάντια σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «υπερτουρισμό». Και πιστεύω ότι πρέπει να διασφαλίσουμε ότι αυτό δεν θα συμβεί, καθώς ο τουρισμός αποτελεί σημαντικό μοχλό ανάπτυξης και τεράστια πηγή καλά αμειβόμενων θέσεων εργασίας.
Όταν μιλάμε για την Αθήνα, πρώτα απ’ όλα πρέπει να επισημάνουμε ότι η Αθήνα έχει γίνει προορισμός καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Παλαιότερα, οι επισκέπτες έφταναν αεροπορικώς στην Αθήνα μόνο για να επιβιβαστούν σε ένα άλλο αεροπλάνο και να πετάξουν προς τα νησιά. Αυτό έχει αλλάξει. Και αν κοιτάξετε γύρω σας, καταλαβαίνετε γιατί συμβαίνει αυτό. Πρόκειται για μια πόλη με απίστευτη πολιτιστική κληρονομιά, αλλά και με μια πολύ ζωντανή καλλιτεχνική σκηνή, ιδίως στον τομέα της σύγχρονης τέχνης, καθώς και με απίστευτες εμπειρίες όσον αφορά το φαγητό και τη διασκέδαση. Και, φυσικά, μια πόλη που αποφάσισε επιτέλους να «ανοίξει» προς το παραλιακό μέτωπο, κάτι που δεν ίσχυε για πάρα πολλές δεκαετίες. Αν κοιτάξετε απλώς τον όγκο της δραστηριότητας και των επενδύσεων που υλοποιούνται μεταξύ Πειραιά και Σουνίου, πιστεύω ότι καταλαβαίνετε τι εννοώ.
Ωστόσο, ασφαλώς, η στέγη, η οικονομικά προσιτή στέγη αποτελεί μεγάλη πρόκληση για κάθε ευρωπαϊκή κυβέρνηση. Καθώς η οικονομία αναπτύσσεται και ο τομέας των ακινήτων έχει ανοδική πορεία, ασκούνται πιέσεις όσον αφορά τη διασφάλιση της πρόσβασης των πολιτών σε προσιτή -σε λογικές τιμές- στέγαση. Επομένως, μέτρα που ίσως είχαν νόημα πριν από μερικά χρόνια, πρέπει να επανεξεταστούν ώς έναν ορισμένο βαθμό.
Αλλάξαμε τις προϋποθέσεις για τη «Χρυσή Βίζα». Αρχικά το ποσό ήταν 250.000 ευρώ για την αγορά ενός ακινήτου, για παράδειγμα, στην Αθήνα, τώρα είναι 800.000 ευρώ, επειδή δεν θέλουμε να μην μπορούν να βρουν ακίνητα όσοι αναζητούν σπίτι. Όσον αφορά τις βραχυπρόθεσμες μισθώσεις, αποτελούν σημαντικό μοχλό ανάπτυξης, αλλά δεν θέλουμε ολόκληρες γειτονιές να μετατραπούν σε περιοχές όπου δεν θα ζουν πλέον ντόπιοι, απλώς και μόνο επειδή όλα τα διαμερίσματα ενοικιάζονται για βραχυπρόθεσμη διαμονή. Γι’ αυτό δεν χορηγούμε νέες άδειες για βραχυπρόθεσμες μισθώσεις στο κέντρο της Αθήνας, ενώ προσφέρουμε επίσης σημαντικές φορολογικές ελαφρύνσεις για να ενθαρρύνουμε τους ιδιοκτήτες να μετατρέψουν τις βραχυπρόθεσμες μισθώσεις σε μακροπρόθεσμες.
Έχουμε επιλύσει το πρόβλημα; Όχι, δεν θεωρώ ότι υπάρχει ευρωπαϊκή χώρα που να έχει λύσει πλήρως το πρόβλημα της στέγασης, αλλά πιστεύω ότι σίγουρα κινούμαστε προς τη σωστή κατεύθυνση.
Divia Thani: Αναφερθήκατε νωρίτερα στο να εστιάζουμε πραγματικά στις εξελίξεις στην κατηγορία των καταλυμάτων πολυτελείας και των ταξιδιωτών υψηλού εισοδήματος. Κάτι που παρατηρούμε όλο και περισσότερο στο «Condé Nast Traveler» είναι ότι ο ταξιδιώτης υψηλού εισοδήματος προσελκύεται ολοένα και περισσότερο από μέρη που προσφέρουν πέρα από τη συμβατική πολυτέλεια. Θέλουν γνήσια αίσθηση του τόπου, προσεγμένη αρχιτεκτονική, περιβαλλοντική υπευθυνότητα και ουσιαστική σύνδεση με την τοπική κουλτούρα. Το βλέπετε αυτό ως το επόμενο κεφάλαιο για τον ελληνικό τουρισμό, μια στροφή από την πολυτέλεια που προσδιορίζεται από την χλιδή;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Αυτό δεν είναι απλώς το μέλλον, αυτό θα έπρεπε να είναι το παρόν του ελληνικού τουρισμού. Αν κοιτάξετε απλώς την ποικιλία των πολιτιστικών εμπειριών που μπορείτε να ζήσετε στην Ελλάδα, πιστεύω ότι μπορείτε να καταλάβετε πλήρως γιατί οι ταξιδιώτες που αναζητούν τέτοιες εμπειρίες θα πρέπει να έρθουν στην Ελλάδα, γιατί κάθε γωνιά της Ελλάδας, από αυτή την άποψη, είναι διαφορετική, όχι μόνο όσον αφορά το φυσικό τοπίο, αλλά και όσον αφορά το φαγητό που μπορείτε να δοκιμάσετε, τις παραδόσεις, αλλά και τη φιλοξενία των ανθρώπων. Αναφέρομαι στην έννοια της φιλοξενίας, τον τρόπο με τον οποίο υποδεχόμαστε τους επισκέπτες και προσφέρουμε μοναδικές εμπειρίες, που, κατά τη γνώμη μου, διακρίνει την Ελλάδα από άλλους προορισμούς.
Και όσο περισσότερο απομακρύνεται κανείς από το «συνηθισμένο» (mainstream), τόσο περισσότερες ευκαιρίες έχει να κατευθύνει το προϊόν μας προς αυτή την κατεύθυνση. Αυτό, φυσικά, σημαίνει νέες θέσεις εργασίας. Για παράδειγμα -αυτό μπορεί να σας φανεί αδιάφορο, αλλά στην πραγματικότητα είναι αρκετά σημαντικό-, οριστικοποιούμε Προεδρικό Διάταγμα για να διασφαλίσουμε ότι παρέχουμε τα κατάλληλα δικαιώματα στους νέους οδηγούς βουνού, γιατί θέλω τα νεαρά παιδιά να καταλάβουν ότι μπορούν να σταδιοδρομήσουν προσφέροντας τις υπηρεσίες τους σε επισκέπτες οι οποίοι θα έρθουν να εξερευνήσουν τους ορεινούς όγκους μας. Οι ευκαιρίες είναι ατελείωτες.
Η άλλη ενδιαφέρουσα πτυχή, φυσικά, είναι ότι αυτό που περιγράφεις δεν είναι απαραίτητα μεγάλης κλίμακας, αλλά μικρής κλίμακας. Μπορεί να υπάρχει ένα μικρό οικογενειακό ξενοδοχείο που κάνει εξαιρετική δουλειά. Τώρα μπορούν να μοιραστούν τις εμπειρίες τους με τον υπόλοιπο κόσμο, οπότε δεν χρειάζεται απαραίτητα να είναι επενδύσεις μεγάλης κλίμακας, προσανατολισμένες σε μεγάλα θέρετρα, που καλύπτουν τις ανάγκες αυτών των επισκεπτών. Το ζητούμενο είναι η αυθεντική εμπειρία.
Μου αρέσει η ποδηλασία και καθώς το προηγούμενο Σαββατοκύριακο ήμουν στην Κρήτη βίωσα -φαίνεται παράξενο- το να περνάς με το ποδήλατο μέσα από ένα χωριό, οι άνθρωποι να μην έχουν ιδέα ποιος είσαι και να σου λένε: «Έλα, κάθισε και πιες μια τοπική τσικουδιά». Αυτή την εμπειρία δεν την βιώνεις εύκολα. Δεν είναι σκηνοθετημένη. Δεν είναι κάτι που εκπαιδεύεις τους ανθρώπους να προσφέρουν. Αλλά όταν συμβαίνει, δημιουργεί πραγματικά ουσιαστική σύνδεση με τον τόπο. Γι’ αυτό, σας καλώ να αναδείξετε αυτές τις ιδιαίτερες, τις μοναδικές εμπειρίες που μπορεί κανείς να απολαύσει στην Ελλάδα.
Επίσης, ας κοιτάξουμε πέρα από τους προφανείς προορισμούς και επιπλέον ας εξηγήσουμε στους τουρίστες ότι μπορούν να επισκεφθούν αυτούς τους προορισμούς ακόμα και τους ενδιάμεσους μήνες, μεταξύ υψηλής και χαμηλής περιόδου, και να βιώσουν μια υπέροχη εμπειρία. Ναι, μπορείτε να πάτε στη Μύκονο τον Απρίλιο και τον Οκτώβριο, δεν είναι απαραίτητο να έρθετε όλοι τον Ιούλιο και τον Αύγουστο.
Και, φυσικά, σημαντικό ρόλο παίζουν και οι τιμές. Αν θέλετε να έρθετε στην Ελλάδα τον Νοέμβριο, πιθανότατα θα βρείτε λιγότερο κόσμο και θα επωφεληθείτε από καλύτερες τιμές σε σύγκριση με τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Πιστεύω λοιπόν ότι θα αναπτυχθεί μια ευρύτερη τάση με βάση την οποία οι άνθρωποι θα επανεξετάσουν το πότε θα κάνουν τις διακοπές τους.
Divia Thani: Συμφωνώ απόλυτα. Βρέθηκα στη Ζάκυνθο νωρίτερα φέτος, στα τέλη Μαΐου, και πιστεύω ότι η έμφυτη αίσθηση φιλοξενίας που φαίνεται να έχουν οι άνθρωποι στην Ελλάδα είναι πραγματικά κάτι που κάθε ξένος επισκέπτης αναγνωρίζει, εκτιμά και, νομίζω, για το οποίο επιστρέφει και μιλάει πολύ όταν γυρίζει στην πατρίδα του. Πιστεύετε ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να γίνει ένας εξίσου ελκυστικός προορισμός τον Νοέμβριο ή τον Φεβρουάριο, όπως είναι σήμερα τον Ιούλιο;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Κοιτάξτε, εξαρτάται από το τι ψάχνεις. Δεν είμαστε η Καραϊβική, οπότε δεν μπορείς να κολυμπήσεις στην Ελλάδα τον Δεκέμβριο ή τον Ιανουάριο. Μερικοί το κάνουν, αλλά οι περισσότεροι δεν θα το έκαναν. Μπορείς όμως να κάνεις σκι στην Ελλάδα, και δεν το γνωρίζουν πολλοί αυτό. Οπότε, το να κάνεις σκι στην Ελλάδα, ίσως τον Απρίλιο, και μετά να πας για κολύμπι, είναι μοναδική εμπειρία.
Καταλαβαίνω ότι πολλές από αυτές μπορεί να είναι επιλογές που ενδιαφέρουν εξειδικευμένα κοινά, αλλά αν τις αθροίσεις συμπληρώνουν πολύ καλά το βασικό μας προϊόν. Και αν κοιτάξεις τα νησιά μας στον νότο, την Κρήτη, τη Ρόδο, αυτά τα νησιά θα έπρεπε πραγματικά να είναι προορισμοί για όλο τον χρόνο. Είναι αρκετά μεγάλα, προσφέρουν αρκετές εμπειρίες πέρα από το να κάθεσαι απλώς στην παραλία και να απολαμβάνεις τη θάλασσα.
Γι’ αυτό βλέπουμε τη σεζόν στην Κρήτη να ξεκινάει πλέον τον Μάρτιο και να τελειώνει τον Νοέμβριο. Δεν ήταν έτσι παλιά, αλλά αυτοί οι επιπλέον μήνες φέρνουν πολλά πρόσθετα έσοδα. Μας βοηθούν να διαχειριστούμε το πρόβλημα του εργατικού δυναμικού μας, επειδή δεν θέλουμε οι άνθρωποι να εργάζονται μόνο για 5 ή 6 μήνες και να μην έχουν απασχόληση τους υπόλοιπους. Συνεπώς, όσο περισσότερες ευκαιρίες απασχόλησης τόσο το καλύτερο για εμάς.
Επιπλέον, αυτό δημιουργεί εντελώς νέες εμπειρίες για όσους επιλέξουν να μην ταξιδέψουν τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Κοιτάξτε, οι περισσότεροι θα ταξιδέψουν ούτως ή άλλως αυτούς τους μήνες. Έχουν παιδιά, είναι περίοδος σχολικών διακοπών. Αλλά έχουμε αρκετούς που θα μπορούσαν να επιλέξουν να ταξιδέψουν άλλους μήνες και πιστεύω ότι σκοπεύουν να κάνουν ακριβώς αυτό. Εμείς οι Αθηναίοι ξέρουμε ότι η Αθήνα είναι υπέροχη τον Αύγουστο, επειδή οι περισσότεροι Αθηναίοι έχουν φύγει. Έτσι, η πόλη είναι πιο άδεια απ’ ό,τι είναι, για παράδειγμα, τον Ιούνιο ή τον Μάιο.
Divia Thani: Πρέπει να παραδεχτώ ότι είναι Νοέμβριος και ο καιρός είναι απίστευτος, οπότε πιστεύω ότι σίγουρα υπάρχει περιθώριο για ακόμη περισσότερη εκτός εποχής τουριστική κίνηση.
Κύριε Πρωθυπουργέ, πώς πιστεύετε ότι η Ελλάδα μπορεί να αναδείξει καλύτερα όλη αυτή την εξαιρετική γαστρονομική κληρονομιά, τη σύγχρονη κουλτούρα, τις αγροτικές παραδόσεις, το design, όλες αυτές τις ιστορίες για τις οποίες μιλάτε, όπως για παράδειγμα τη χειροτεχνία, που δεν έχουν σχέση με τις παραλίες και τη θάλασσα; Τι πιστεύετε ότι πρέπει να γίνει για να γίνουν πραγματικά γνωστές αυτές οι ιστορίες στον κόσμο;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Σίγουρα μπορείτε να συνδράμετε.
Divia Thani: Σίγουρα συμβάλλουμε.
Κυριάκος Μητσοτάκης: Τελικά, όμως, δεν πρόκειται μόνο για την προσφορά μίας υπέροχης εμπειρίας στους επισκέπτες. Μιλάμε επίσης για την προσφορά ευκαιριών και καλών θέσεων εργασίας στους ντόπιους.
Πιστεύω ότι πρέπει να καταβάλουμε μεγαλύτερη προσπάθεια για να προσφέρουμε εκπαίδευση πολύ υψηλού επιπέδου στους νέους που επιλέγουν τον τουρισμό ως καριέρα. Ξέρετε, πάντα έθετα ως πρόκληση -έχουμε εδώ κορυφαίους εκπροσώπους του τουριστικού κλάδου- ότι πρέπει να θέσουμε έναν σαφή στόχο: να έχουμε στην Ελλάδα την καλύτερη τουριστική εκπαίδευση στον κόσμο. Αν πιστεύουμε ότι είμαστε ο καλύτερος προορισμός στον κόσμο, πρέπει να προσφέρουμε ποιοτική εκπαίδευση.
Είμαστε έτοιμοι να συνεργαστούμε με τον ιδιωτικό τομέα για να το επιτύχουμε αυτό. Έχουμε ανοίξει πλέον την τριτοβάθμια εκπαίδευσή μας στις ιδιωτικές επενδύσεις. Πιστεύω ότι αυτή είναι μια πάρα πολύ μεγάλη πρόκληση: πώς εκπαιδεύουμε το ανθρώπινο δυναμικό μας και πώς διασφαλίζουμε ότι προσφέρουμε καλές επαγγελματικές προοπτικές, δεδομένου ότι ο τουρισμός προσφέρει καλές αποδοχές.
Ήδη παρατηρούμε έλλειψη εργατικού δυναμικού. Αποτελεί μεγάλη πρόκληση για εμάς. Αναφερθήκατε νωρίτερα στη μετανάστευση. Είμαστε κατηγορηματικά αντίθετοι στην παράνομη μετανάστευση, αλλά είμαστε απολύτως ανοιχτοί σε συμφωνίες κινητικότητας εργατικού δυναμικού, ώστε να διασφαλίσουμε ότι μπορούμε να προσλαμβάνουμε ειδικευμένο ή ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό για να στηρίξουμε τον τουριστικό κλάδο.
Και φυσικά, η άλλη διάσταση που θέλω να αναδείξω είναι ότι η Ελλάδα δεν είναι πια απλά μια χώρα που θέλεις να επισκεφθείς. Είναι μια χώρα όπου μπορείς να σπουδάσεις. Είναι μια χώρα από την οποία μπορείς να εργάζεσαι. Βλέπουμε πολλούς ανθρώπους να μετακομίζουν στην Ελλάδα, γιατί προσφέρουμε τα κατάλληλα κίνητρα για να ζήσουν εδώ. Είναι επίσης μια χώρα όπου μπορεί κανείς να ζήσει μετά τη συνταξιοδότησή του.
Πιστεύω ότι εδώ ανοίγεται μια νέα, μεγάλη ευκαιρία για την Ελλάδα, καθώς όλοι μιλάμε για τη λεγόμενη «ασημένια οικονομία». Ήδη προσφέρουμε κίνητρα σε όσους θέλουν να εγκατασταθούν στην Ελλάδα μετά τη συνταξιοδότησή τους, αλλά πιστεύω ότι θα δούμε περισσότερους ανθρώπους, για παράδειγμα από τη βόρεια Ευρώπη, να επιλέγουν να περνούν τον χειμώνα τους στην Ελλάδα και ίσως το καλοκαίρι τους στην κύρια κατοικία τους στη βόρεια Ευρώπη.
Divia Thani: Ξέρετε, στον παγκόσμιο τουρισμό υπάρχει ένα ενδιαφέρον παράδοξο. Οι πιο ελκυστικοί προορισμοί είναι συχνά και οι πιο ευάλωτοι από περιβαλλοντική άποψη. Όσοι επιλέγουν ταξίδια πολυτελείας αναζητούν όλο και περισσότερο ξεχωριστές εμπειρίες, αλλά ταυτόχρονα δίνουν πολύ μεγαλύτερη σημασία στο περιβαλλοντικό και κοινωνικό αποτύπωμα των ταξιδιών τους.
Πιστεύετε ότι ο τουρισμός πολυτελείας μπορεί πράγματι να συμβάλει στην προστασία του περιβάλλοντος και στην ανάπτυξη των τοπικών κοινοτήτων; Και ποια ευθύνη θεωρείτε ότι έχουν οι διεθνείς ξενοδοχειακοί όμιλοι όταν επενδύουν σε προορισμούς όπως η Ελλάδα;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Έχετε απόλυτο δίκιο. Πιστεύω ότι δεν είναι απλώς υποχρέωση, αλλά και έξυπνη επιχειρηματική επιλογή, γιατί αυτό ακριβώς ζητά η αγορά. Στη δική μας περίπτωση, έχουμε τεράστιες δυνατότητες να προστατεύσουμε τους μοναδικούς οικοτόπους μας. Και εκεί χρειάζονται συνέργειες μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα.
Για παράδειγμα, αυτή την περίοδο δημιουργούμε ένα νέο εμβληματικό θαλάσσιο πάρκο στις νότιες Κυκλάδες. Αυτό θα επιβάλει κάποιους περιορισμούς. Για παράδειγμα, τα μεγάλα γιοτ ή ακόμη και τα μικρότερα σκάφη θα πρέπει να πληρώνουν για να μπαίνουν στο θαλάσσιο πάρκο. Πιστεύω όμως ότι θα το κάνουν ευχαρίστως, γιατί τα χρήματα αυτά θα επανεπενδύονται στην προστασία του περιβάλλοντος.
Το να έρχεται κανείς σε επαφή με τη φύση και να γνωρίζει από κοντά αυτά τα παρθένα οικοσυστήματα, κάτι που στην Ελλάδα συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την προστασία των θαλασσών μας, θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα τόσο για τους ιδιώτες επενδυτές όσο και για το Δημόσιο. Οπότε δεν βλέπω εκεί κατ’ ανάγκην σύγκρουση συμφερόντων.
Βέβαια, οφείλουμε να είμαστε ειλικρινείς, στο παρελθόν, ειδικά σε ό,τι αφορά τους όρους δόμησης, υπήρχε πάντα η τάση να χτίζουμε λίγο παραπάνω, να προσπαθούμε να αξιοποιήσουμε μερικά ακόμη τετραγωνικά μέτρα σε κάθε οικόπεδο. Αυτό δεν ισχύει πια. Και αυτό όχι μόνο επειδή έχουμε επιβάλει περιορισμούς στο τι και πόσο μπορεί κανείς να χτίσει, αλλά και επειδή ο ιδιωτικός τομέας καταλαβαίνει ότι οι πελάτες του στρέφονται πλέον προς άλλες επιλογές.
Εάν κοιτάξετε την Ελλάδα σήμερα και τη συγκρίνετε με άλλους ευρωπαϊκούς προορισμούς, θα δείτε ότι δεν είναι μια χώρα που έχει χτιστεί υπερβολικά. Ίσως υπάρχει μία εξαίρεση, σε ένα συγκεκριμένο τμήμα της Ρόδου. Δεν θα δείτε πολυώροφα ξενοδοχεία το ένα δίπλα στο άλλο. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι η Ελλάδα τα έχει καταφέρει αρκετά καλά στο να περιορίσει την υπερδόμηση.
Η πρόκληση τώρα είναι να διασφαλίσουμε πως ό,τι κάνουμε είναι βιώσιμο. Ναι, έχει νόημα να δημιουργούνται αυτές οι νέες μονάδες glamping σε μικρότερα νησιά. Σε ένα πάρα πολύ μικρό νησί, όμως, δεν έχει νόημα να φτιάχνεις μεγάλες, βαριές υποδομές. Γιατί έτσι θα καταστρέψεις το περιβάλλον και επειδή, κατά πάσα πιθανότητα, ούτε οι ίδιοι οι δυνητικοί πελάτες θα το εκτιμήσουν ιδιαίτερα.
Divia Thani: Οι ταξιδιώτες σήμερα είναι πολύ πιο ενημερωμένοι. Η Ελλάδα είναι ένα από τα ισχυρότερα τουριστικά brands στον κόσμο, αλλά κινδυνεύει και να εγκλωβιστεί στην ίδια της την επιτυχία. Τι πιστεύετε ότι συνδέουν σήμερα οι ταξιδιώτες με το brand «Ελλάδα»; Και πώς το εξελίσσετε χωρίς να χάσει την ψυχή του;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Λοιπόν, αυτή είναι η άλλη μεγάλη πρόκληση που έχουμε μπροστά μας. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια πηγαίνουμε από ρεκόρ σε ρεκόρ και πρέπει να έχουμε κατά νου ότι αυτό μπορεί να μη συμβαίνει πάντα. Ο τουρισμός είναι κυκλική βιομηχανία.
Θα έλεγα ότι πρέπει να εστιάσουμε σε δύο θέματα. Πρώτον, στη συνολική εμπειρία του επισκέπτη, που φυσικά περιλαμβάνει τις προτεραιότητές μας για τη βιωσιμότητα και την προστασία του πολιτισμού και της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Και δεύτερον, στο να διασφαλίσουμε ότι αυτό που προσφέρουμε αξίζει τα χρήματα που πληρώνει ο επισκέπτης.
Το λέω συνέχεια στους εκπροσώπους του τουριστικού κλάδου: υπάρχει πάντα ο πειρασμός να χρεώσεις παραπάνω. «Τα πάμε καλά, η Ελλάδα είναι περιζήτητη αυτή την περίοδο. Όλοι θέλουν να έρθουν στην Ελλάδα, ας χρεώσουμε λίγο παραπάνω για να βγάλουμε εύκολα κέρδος». Δεν είναι έξυπνη ιδέα, γιατί, στο τέλος της ημέρας, πρέπει πάντα να διασφαλίζουμε ότι προσφέρουμε καλή σχέση ποιότητας-τιμής.
Πιστεύω ότι η Ελλάδα το επιτυγχάνει, όχι μόνο στον τουρισμό πολυτελείας αλλά ακόμη κι αν θέλεις απλώς να έρθεις στην Ελλάδα, να περάσεις πολύ ωραία και να μη ξοδέψεις πολλά χρήματα, μπορείς πράγματι να το κάνεις. Γι’ αυτό, κατά τη γνώμη μου, αν θέλουμε να συνεχιστεί η επιτυχία του ελληνικού τουρισμού, είναι κρίσιμο να μείνουμε απόλυτα προσηλωμένοι στην ανταγωνιστικότητα και την παραγωγικότητα του κλάδου μας.
Είμαι όμως, ξέρετε, πολύ αισιόδοξος, διότι έχουμε εξαιρετικούς επιχειρηματίες. Είναι αυτοί που έχουν κάνει τον ελληνικό τουρισμό αυτό που είναι σήμερα. Και συνεχίζουν να αναπτύσσουν νέες ιδέες, να ανοίγουν νέους προορισμούς και να δημιουργούν εντελώς νέα τουριστικά προϊόντα. Ποιος θα φανταζόταν, για παράδειγμα, ότι ένα πολυτελές all-inclusive resort θα έβρισκε ποτέ απήχηση στους ταξιδιώτες; Κι όμως, βρίσκει.
Οπότε η πρόκληση για εμάς είναι να κοιτάξουμε και πέρα από την Ελλάδα. Κι αν δημιουργούμε ισχυρά brands στην Ελλάδα, δεν υπάρχει λόγος να μην τα εξαγάγουμε και στο εξωτερικό, εφόσον πιστεύουμε ότι είμαστε, ότι πρέπει να είμαστε οι καλύτεροι σε αυτό που κάνουμε. Ας δούμε, λοιπόν, και άλλους προορισμούς και ας δώσουμε στις κορυφαίες ελληνικές επιχειρήσεις του κλάδου τη δυνατότητα να αναπτυχθούν και εκτός Ελλάδας.
Divia Thani: Υπέροχα. Και κλείνοντας, κ. Πρωθυπουργέ, καθώς ο χρόνος μας τελειώνει, θα ήθελα να σας κάνω μια τελευταία ερώτηση. Αν μπορούσατε να πάτε έναν επισκέπτη από το εξωτερικό σε ένα μόνο μέρος στην Ελλάδα, κάπου όπου νιώθετε ότι αποτυπώνεται τόσο η ομορφιά όσο και η ψυχή της χώρας, πού θα τον πηγαίνατε και γιατί;
Κυριάκος Μητσοτάκης: Είμαι προκατειλημμένος. Φυσικά και θα τους πήγαινα στην Κρήτη αλλά θα τους έλεγα να ανακαλύψουν μια «άλλη» Κρήτη, πέρα από τα παραθαλάσσια θέρετρα. Να πάνε στην ενδοχώρα, στα χωριά. Να πάνε τώρα, για παράδειγμα, που μαζεύουν τις ελιές. Ή, αν πήγαιναν έναν μήνα νωρίτερα, θα τους έβλεπαν να φτιάχνουν τα αποστάγματά τους. Και να μείνουν εκεί το βράδυ. Μετά από αυτό δεν θέλεις να οδηγήσεις. Να το ξεκαθαρίσουμε αυτό. Είναι αυτό που λέμε «καζάνι». Είναι εκείνες οι δεκαπέντε μέρες που βγάζουν την τσικουδιά, τη δική μας γκράπα. Είναι πραγματικά μοναδικές εμπειρίες.
Αν μου επιτρέπετε, όμως, να προσθέσω έναν ακόμη προορισμό που αγαπώ πολύ, θα έλεγα τη βορειοδυτική Ελλάδα, τα Ζαγοροχώρια, που πλέον έχουν ενταχθεί στους καταλόγους προστατευόμενων περιοχών της UNESCO. Απίστευτη περιοχή, απίστευτα τοπία, καταπληκτικοί άνθρωποι, απίστευτη μουσική. Ένας τόπος που ο πολύς κόσμος δεν έχει ακόμη ανακαλύψει και που έχουμε καταφέρει να προστατεύσουμε με μεγάλη προσοχή.
Σας δίνω λοιπόν δύο επιλογές, αλλά θα μπορούσα να συνεχίσω. Στενοχωριέμαι λίγο, γιατί υπάρχουν τόσα άλλα μέρη που θα ήθελα να αναδείξω. Μπορείτε, πάντως, πάντα να μου δώσετε λίγο χρόνο ως «διευθυντή μάρκετινγκ» του ελληνικού τουρισμού, για να σας μιλήσω και για άλλους προορισμούς. Με χαρά να σας ξεναγήσω.
Divia Thani: Σας ευχαριστώ. Λοιπόν, νομίζω πως μόλις βρήκαμε το επόμενο εξώφυλλο του Condé Nast Traveler. Υπέροχα. Ευχαριστώ για την ιδέα.



0 σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου