Μια νέα εξέλιξη για ένα από τα πιο γνωστά σημεία στην Αθήνα, που έχει βρεθεί ουκ ολίγες φορές τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο των συζητήσεων, έρχεται τώρα, με την Περιφέρεια Αττικής να αναλαμβάνει πρωτοβουλία και να κινεί τις διαγωνιστικές διαδικασίες. Ο λόγος για τα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας, για τα οποία πλέον οι συνθήκες φαίνεται ότι έχουν ωριμάσει -χρηματοδοτικά και μελετητικά- προκειμένου ένα κομμάτι αυτών, και συγκεκριμένα οι 4 από τις 8 ιστορικές πολυκατοικίες, να πάρει τον δρόμο της αποκατάστασης σε ένα έργο της τάξης των 15 εκατ. ευρώ.
Ετσι, το α’ τρίμηνο του 2026 θα σηματοδοτήσει την εκκίνηση της διαγωνιστικής διαδικασίας για την πρώτη φάση του σχεδίου αξιοποίησης των Προσφυγικών από την Περιφέρεια Αττικής, η οποία, όπως προβλέπεται με βάση τον υφιστάμενο σχεδιασμό, θα τρέξει με ορίζοντα το 2028. Ο στόχος είναι η αποκατάσταση αρχικά 108 διαμερισμάτων προκειμένου αυτά να χρησιμοποιηθούν για κοινωνική κατοικία, αλλά και φιλοξενία συνοδών ασθενών του όμορου νοσοκομείου «Αγιος Σάββας».
Αντικείμενο του έργου
Ως προς αυτό καθαυτό το αντικείμενο του έργου, πρόκειται για τις 4 πρώτες πολυκατοικίες από την πλευρά της λεωφόρου Αλεξάνδρας που ανήκουν στην Περιφέρεια Αττικής, με διαμερίσματα που είναι πλήρως μεταβιβασμένα/υπό κυριότητα της Περιφέρειας από το Ελληνικό Δημόσιο. Επισημαίνεται εδώ ότι από το σύνολο των 8 ιστορικών πολυκατοικιών και των 228 διαμερισμάτων έχουν μεταβιβαστεί στην Περιφέρεια Αττικής τα 177, ενώ τα άλλα 51 παραμένουν ιδιόκτητα. Η α’ φάση του σχεδίου αποκατάστασης αφορά 4 πολυκατοικίες με 108 διαμερίσματα, δεδομένου ότι οι υπόλοιπες 4 διέπονται από μεικτό ιδιοκτησιακό καθεστώς. Γι’ αυτό και -όπως είναι εύλογο- είναι σαφώς πιο δύσκολη η αποκατάστασή τους κάτω από έναν ενιαίο σχεδιασμό και επί του παρόντος, σε αυτό το στάδιο, μένουν εκτός της α’ φάσης αξιοποίησης μέχρι να αποσαφηνιστεί πλήρως το ιδιοκτησιακό καθεστώς, με πιο μακροπρόθεσμο στόχο να αποτελεί ακόμη και το ενδεχόμενο περαιτέρω απαλλοτριώσεων.
Το εγχείρημα δεν είναι και το πιο εύκολο, ειδικά αν ληφθεί υπόψη ότι οι ιστορικές πολυκατοικίες με τα συνολικά 228 διαμερίσματα της λεωφ. Αλεξάνδρας που κλείνουν σχεδόν έναν αιώνα -η ανέγερσή τους ξεκίνησε το 1933– έχουν περάσει τις τελευταίες δεκαετίες από χίλια κύματα. Ουκ ολίγες αντιδράσεις υπήρξαν σε προηγούμενες προσπάθειες ανάπλασης-αποκατάστασης, συμπεριλαμβανομένων και αυτών της προηγούμενης δεκαετίας, ενώ η πλειονότητα είναι κατειλημμένη εδώ και χρόνια από ομάδες και συλλογικότητες. Σε καθεστώς κατάληψης τελούν και οι 4 μπροστινές πολυκατοικίες που έχουν ενταχθεί τώρα στην α’ φάση του σχεδίου αποκατάστασης, με αρμόδιες πηγές της Περιφέρειας Αττικής να σχολιάζουν σχετικά ότι «το θέμα της εκκένωσης είναι ζήτημα των αρμοδίων αρχών», προφανώς των υπουργείων Δικαιοσύνης και Προστασίας του Πολίτη.
Χρηματοδότηση και χρονοδιάγραμμα
Σε αυτή τη συγκυρία, η νέα εξέλιξη για την εκκίνηση της διαγωνιστικής διαδικασίας έρχεται έπειτα από τη σχετική διαβούλευση της Περιφέρειας με τις αρμόδιες υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ώστε να προβλεφθεί πρόσθετη ενίσχυση με νέα δράση, η οποία αφορά την πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή και βιώσιμη στέγαση. Στο πλαίσιο αυτό, έχει εξασφαλιστεί χρηματοδότηση από ευρωπαϊκούς πόρους της Περιφέρειας Αττικής, μέσω του Περιφερειακού ΕΣΠΑ 2021-2027, με τον συνολικό προϋπολογισμό του έργου να ανέρχεται, όπως προαναφέρθηκε, πέριξ των 15 εκατ. ευρώ για την αποκατάσταση, ανακαίνιση και ενεργειακή αναβάθμιση του συγκροτήματος.
Ως προς το χρονοδιάγραμμα, συνοπτικά προβλέπεται η δημοπράτηση του έργου εντός του πρώτου τριμήνου 2026, η συμβασιοποίηση επίσης εντός του τρέχοντος έτους και η ολοκλήρωση, καλώς εχόντων των πραγμάτων με βάση το σημερινό χρονοδιάγραμμα, έως το 2028. Αυτό που προτάσσεται τώρα ως κεντρικός πυρήνας της φιλοσοφίας του έργου είναι η διατήρηση του κοινωνικού χαρακτήρα μέσω της μετατροπής ενός ιστορικού συγκροτήματος που κουβαλά κοινωνική μνήμη σε κοινωνικές κατοικίες. Με τον τρόπο αυτό, όπως προβλέπει ο σχεδιασμός, θα καλυφθούν στεγαστικές ανάγκες ευάλωτων ομάδων -πολίτες με χαμηλό εισόδημα, χαμηλοσυνταξιούχοι, νέοι 25-39 ετών, άνεργοι με ένταξη σε εργασία κ.ά.- ενώ μέρος των αποκατεστημένων διαμερισμάτων θα χρησιμοποιηθεί για χώρους φιλοξενίας συνοδών ασθενών του Γενικού Αντικαρκινικού Νοσοκομείου «Αγιος Σάββας».
Οι όροι διάθεσης της κοινωνικής κατοικίας εξαρτώνται εν προκειμένω από την Πολιτεία, ενώ η Περιφέρεια σε συνεργασία με τον αναπτυξιακό της οργανισμό, τη Νέα Μητροπολιτική Αττική Α.Ε., θα αναλάβει τη διαχείριση των αιτημάτων των πολιτών και την εν γένει λειτουργία των κτιρίων. Ενας επιπλέον στόχος από αυτή την α’ φάση αποκατάστασης των 108 διαμερισμάτων από πλευράς της Περιφέρειας είναι κι αυτός της ενίσχυσης της ασφάλειας στην ευρύτερη περιοχή λόγω καταλήψεων και φαινομένων αναρχίας σε ορισμένα τμήματα των κτιρίων.
Το ιστορικό
Η ανέγερση των Προσφυγικών της λεωφόρου Αλεξάνδρας, ιστορικά τεκμήρια του προηγούμενου αιώνα για τη στέγαση Ελλήνων προσφύγων από τον Πόντο και τη Μικρά Ασία, ξεκίνησε το 1933. Οι πρώτες τέσσερις πολυκατοικίες, 120 διαμερισμάτων, κατασκευάστηκαν την περίοδο από το 1933 έως το 1935 σε σχέδια του πολιτικού μηχανικού Δημήτρη Κυριακού, ενώ τις άλλες τέσσερις με τα υπόλοιπα 108 διαμερίσματα ανέλαβε ο αρχιτέκτων μηχανικός Κίμων Λάσκαρης (σ.σ.: αμφότεροι υπάγονταν τότε στην Τεχνική Υπηρεσία του υπουργείου Προνοίας – ΤΥΥΠ) και η κατασκευή τους ολοκληρώθηκε την περίοδο από το 1934 έως το 1936. «Πρόκειται για το αποτέλεσμα της δράσης ενός κρατικού μηχανισμού οργανωμένης δόμησης, που συστάθηκε για πρώτη φορά στο πλαίσιο ενός ευρυτέρου σχεδίου προκειμένου να στεγαστούν οι μυριάδες προσφύγων από τη Μικρά Ασία, που είχαν κατακλύσει το λεκανοπέδιο της Αθήνας, αλλά και όλη την Ελλάδα», όπως αναφέρεται από την Αρχαιολογία της Πόλης των Αθηνών». «Στη συγκεκριμένη περίπτωση προκρίθηκε η ανέγερση 228 συνολικά διαμερισμάτων, κατανεμημένων σε οκτώ πολυκατοικίες που διατάσσονταν επάλληλα μεταξύ τους και παράλληλα προς τον άξονα της λεωφόρου. Αυστηρά ωφελιμιστικά κτίρια, στη γραμμή του γερμανικού φονξιοναλισμού, απλά παραλληλεπίπεδα κατασκευασμένα με πλάκες οπλισμένου σκυροδέματος και επιχρισμένη λιθοδομή, χωρίς ίχνος διακόσμησης ή άλλης παραχώρησης σε πλαστικές αναζητήσεις. Η μόνη διακόσμηση που συλλαμβάνει σήμερα ο φακός στα γερασμένα αυτά κτίρια είναι προϊόν της έκτοτε ιστορικής διαδρομής του τόπου, όπως τα ίχνη από τις σφαίρες των Δεκεμβριανών του 1944 στους τοίχους».
Οι 8 πολυκατοικίες έχουν συνολικό εμβαδόν 17.215 τ.μ. και αποτελούνται από τα 228 διαμερίσματα των περίπου 50 τ.μ., ενώ χαρακτηρίστηκαν μνημεία σε δύο φάσεις: οι δύο πρώτες με απόφαση του 2003 (ΦΕΚ 1747/Β/26-11-2003) και οι υπόλοιπες 6 με έτερη απόφαση του 2009 (ΦΕΚ 62/13-2-2009). Ο χαρακτηρισμός επήλθε μετά τον τεράστιο θόρυβο που δημιουργήθηκε προς τα τέλη της δεκαετίας του ’90, όταν έγιναν οι κυβερνητικές ανακοινώσεις για την κατεδάφιση των Προσφυγικών με στόχο τη μετατροπή της έκτασης σε πάρκο αναψυχής – στο πλαίσιο και της βελτίωσης της εικόνας της πόλης παραμονές της διοργάνωσης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Τότε ήταν και η περίοδος όπου οι ιδιοκτησίες των διαμερισμάτων πέρασαν στο Δημόσιο (στην τότε Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου) είτε μέσω πώλησης, είτε μέσω αναγκαστικών απαλλοτριώσεων, οδηγώντας τελικά στο σημερινό μεικτό ιδιοκτησιακό καθεστώς για μέρος του συγκροτήματος.
Η δεκαετία του ’00 που ακολούθησε ήταν έντονη, με δικαστικές προσφυγές για τη διάσωση των πολυκατοικιών, συμπεριλαμβανομένου και του Συμβουλίου της Επικρατείας, οδηγώντας τελικά στον χαρακτηρισμό του συνόλου ως μνημείων το 2009 – και μάλιστα ως «ελάχιστα σωζόμενα συγκροτήματα κοινωνικής κατοικίας της μεσοπολεμικής περιόδου». Αναπόφευκτος ήταν στο μεσοδιάστημα και ο μαρασμός, η απαξίωση, οι καταλήψεις, ειδικά των διαμερισμάτων που ήταν στην ιδιοκτησία του Δημοσίου, αλλά και η συζήτηση για την επόμενη μέρα που επανέρχεται τα τελευταία χρόνια (σ.σ.: ενδεικτικά την προηγούμενη δεκαετία και προτού ακόμη περάσουν κάτω από την ομπρέλα της Περιφέρειας, τα Προσφυγικά είχαν ενταχθεί στο Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου – ΤΑΙΠΕΔ) και πλέον, σε αυτή τη συγκυρία, τίθεται σε νέα βάση.
Νίκος Χαρδαλιάς: «Επιστρέφουμε τα Προσφυγικά στην κοινωνία»
«Η Περιφέρεια Αττικής αναλαμβάνει μια ιστορική ευθύνη: να επιστρέψει τα Προσφυγικά στην κοινωνία – και μάλιστα ως εργαλείο κοινωνικής συνοχής για το παρόν και το μέλλον», δηλώνει στο «ΘΕΜΑ» o περιφερειάρχης Νίκος Χαρδαλιάς. «Πριν από έναν αιώνα, αυτά τα κτίρια στέγαζαν χιλιάδες πρόσφυγες που αναζητούσαν ασφάλεια και μια νέα αρχή. Σήμερα, στο ίδιο πνεύμα αλληλεγγύης, σκοπεύουμε να τα μετατρέψουμε σε χώρους κοινωνικής κατοικίας, αξιοπρέπειας και ευκαιριών για ευάλωτους συμπολίτες μας. Η κοινωνική πολιτική είναι κεντρική επιλογή ευθύνης και καθημερινής παρουσίας δίπλα στους ανθρώπους που έχουν πραγματική ανάγκη. Ολο το προηγούμενο διάστημα μεθοδεύσαμε την επικαιροποίηση της μελέτης, διευθετήσαμε γραφειοκρατικές εκκρεμότητες και, κυρίως, εξασφαλίσαμε τη χρηματοδότηση μέσα από τους ευρωπαϊκούς πόρους της Περιφέρειας, προσθέτοντας ειδική δράση για προσιτή και βιώσιμη στέγαση. Με προϋπολογισμό περίπου 15 εκατ. ευρώ, το έργο θα δημοπρατηθεί στο πρώτο τρίμηνο του 2026, θα συμβασιοποιηθεί μέσα στο ίδιο έτος και θα ολοκληρωθεί έως το 2028, μεταμορφώνοντας ένα σημαντικό κομμάτι του αστικού ιστού.
Τα αποκατεστημένα διαμερίσματα θα στηρίξουν οικογένειες, άνεργους που εντάσσονται ξανά στην αγορά εργασίας, νέους και ηλικιωμένους με χαμηλό εισόδημα, ενώ σε μέρος αυτών θα φιλοξενούνται συνοδοί ασθενών του “Αγίου Σάββα”. Δεν μιλάμε για απλή ανακαίνιση χώρων. Πρόκειται για επένδυση στην αξιοπρέπεια και την κοινωνική συνοχή, με σχέδιο, συνεργασία και σεβασμό στην Ιστορία ώστε να δώσουμε νέα πνοή στα Προσφυγικά. Αποδεικνύουμε στην πράξη πως όταν υπάρχουν πολιτική βούληση και συντονισμένες ενέργειες, η κοινωνική πολιτική και η βιώσιμη ανάπτυξη μπορούν να έχουν απτά αποτελέσματα στην καθημερινότητα των συμπολιτών μας».
